MCP — Model Context Protocol ئۇيغۇرچە قوللانما

// TOOLS · RESOURCES · PROMPTS · SERVERS

MCP

Model Context Protocol — AI نى سىرتقى دۇنياغا ئۇلاش ئۆلچىمى

MCP بولسا Anthropic تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ئوچۇق ئۆلچەم بولۇپ، LLM لارنىڭ سىرتقى قورال، database، API ۋە ھۆججەتلەرگە بىخەتەر ئۇلىنىشىنى ئاددىيلاشتۇرىدۇ. بۇ ماقالىدە MCP نىڭ تارىخى، قۇرۇلمىسى، server قۇرۇش، Claude Desktop ۋە باشقا قوراللارغا ئۇلاش، ھەمدە ئەمەلىي كود مىساللىرى بار.

01 — MCP نېمە 02 — تارىخ 03 — قۇرۇلما 04 — Server 05 — Tools 06 — Resources 07 — Prompts 08 — Integration 09 — Clients 10 — Security

mcp-protocol

AI Assistant

Protocol Handler

Tool Provider

files، db، api

functions، commands

reusable templates

MCP دېگەن نېمە؟

AI مودېللىرىنى سىرتقى قورال ۋە مەنبەلەرگە ئۇلاشنىڭ ئۆلچەملىك يولى

Model Context Protocol (MCP) — Anthropic تەرىپىدىن 2024-يىلى نويابىردا ئېلان قىلىنغان ئوچۇق ئۆلچەم. ئۇ LLM لارنىڭ سىرتقى سىستېمىلار بىلەن ئالاقىلىشىش ئۇسۇلىنى ئۆلچەملەشتۈرۈپ، ھەر بىر integration ئۈچۈن يېڭىدىن كود يېزىشنى ئازايتىدۇ. USB-C نىڭ ھەر خىل ئۈسكۈنىلەرنى بىر خىل ئېغىز بىلەن ئۇلىغانلىقىدەك، MCP مۇ AI نى ھەر خىل data source غا بىر خىل protocol بىلەن ئۇلايدۇ.

ئەنئەنىۋى يول

MCP يولى

MCP ئەۋزەللىكى

MCP نىڭ تارىخى

بىر يىل ئىچىدە پۈتۈن AI سانائىتىنىڭ ئورتاق ئۆلچىمىگە ئايلانغان قىسقا، ئەمما تېز تارىخ

MCP دىن بۇرۇن ھەر بىر AI ئىلتىماسى ھەر بىر سىرتقى سىستېما ئۈچۈن ئايرىم integration يېزىشقا مەجبۇر ئىدى — بۇ «N×M مەسىلىسى» دەپ ئاتىلاتتى: N دانە AI ئىلتىماسى بىلەن M دانە قورالنى ئۇلاش ئۈچۈن N×M دانە كود يېزىش كېرەك بولاتتى. Anthropic بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن 2024-يىلى نويابىردا MCP نى ئوچۇق مەنبە ئۆلچەم سۈپىتىدە ئېلان قىلدى. ئارىدىن بىر يىل ئۆتمەيلا OpenAI، Google ۋە Microsoft قاتارلىق رەقىبلەرمۇ بۇ ئۆلچەمنى قوبۇل قىلىپ، MCP پۈتۈن سانائەتنىڭ ئورتاق تىلىغا ئايلاندى.

Anthropic MCP نى ئېلان قىلدى

MCP ئوچۇق مەنبە ئۆلچەم سۈپىتىدە ئېلان قىلىندى. Python ۋە TypeScript SDK لىرى، Claude Desktop قوللىشى ۋە filesystem، GitHub، Slack، Google Drive قاتارلىق دەسلەپكى server لار بىللە چىقتى. Block ۋە Apollo قاتارلىق شىركەتلەر ئەڭ دەسلەپكى قوللانغۇچىلاردىن بولدى.

Developer قوراللىرى تېز قوبۇل قىلدى

Cursor، Windsurf، Zed، Replit، Codeium ۋە Sourcegraph قاتارلىق كودلاش قوراللىرى ئارقا-ئارقىدىن MCP قوللىشىنى قوشتى. جامائەت تەرىپىدىن قۇرۇلغان server لارنىڭ سانى نەچچە يۈزدىن نەچچە مىڭغا يەتتى.

OpenAI مۇ MCP نى قوبۇل قىلدى

Sam Altman ئېلان قىلىپ، OpenAI نىڭ Agents SDK ۋە ChatGPT desktop ئىلتىماسىغا MCP قوللىشى قوشۇلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئەڭ چوڭ رەقىبنىڭ قوبۇل قىلىشى MCP نىڭ ھەقىقىي سانائەت ئۆلچىمىگە ئايلىنىشىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى.

Spec يېڭىلىنىشى — Streamable HTTP

پروتوكول قېلىپىنىڭ يېڭى نۇسخىسىدا كونا HTTP+SSE transport نىڭ ئورنىغا Streamable HTTP كىردى، OAuth 2.1 ئاساسىدىكى ھوقۇق دەلىللەش قوشۇلدى. بۇ remote (بۇلۇتتىكى) MCP server لارنى قۇرۇشنى كۆپ ئاسانلاشتۇردى.

Google ۋە Microsoft قوشۇلدى

Google DeepMind باشلىقى Demis Hassabis، Gemini مودېللىرىنىڭ MCP نى قوللايدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. Microsoft بولسا Copilot Studio، VS Code ۋە ھەتتا Windows مەشغۇلات سىستېمىسىغا MCP قوللىشىنى قوشتى.

يېڭى spec — Elicitation ۋە Structured Output

Server نىڭ ئىشلەتكۈچىدىن قوشۇمچە ئۇچۇر سورىيالايدىغان elicitation ئىقتىدارى، قورال نەتىجىسىنىڭ structured output قېلىپى ۋە بىخەتەرلىك ياخشىلىنىشلىرى قوشۇلدى.

رەسمىي MCP Registry ئېچىلدى

MCP server لارنى تىزىملاش ۋە ئىزدەشنىڭ مەركەزلىك كاتالوگى بولغان MCP Registry نىڭ preview نۇسخىسى ئېلان قىلىندى. ئىشلەتكۈچىلەر ئىشەنچلىك server لارنى بىر يەردىن تاپالايدىغان بولدى.

Linux Foundation غا تاپشۇرۇلدى

Anthropic، MCP نى Linux Foundation قارمىقىدا قۇرۇلغان Agentic AI Foundation غا تاپشۇردى. بۇ ئارقىلىق MCP بىر شىركەتكە تەۋە بولماي، نېترال ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك جامائەت باشقۇرۇشىغا ئېرىشتى.

بۈگۈن — سانائەتنىڭ ئورتاق تىلى

بۈگۈنكى كۈندە مىڭلىغان MCP server بار؛ Claude، ChatGPT، Gemini، Copilot قاتارلىق بارلىق چوڭ AI سۇپىلىرى MCP نى قوللايدۇ. AI agent لارنىڭ سىرتقى دۇنيا بىلەن ئالاقىسىدە MCP ئۆلچەملىك يول بولۇپ قالدى.

نېمە ئۈچۈن بۇنچە تېز تارقالدى؟ چۈنكى MCP توغرا ۋاقىتتا، توغرا مەسىلىنى ھەل قىلدى: AI agent لار دەۋرى باشلىنىۋاتقاندا، ھەممە شىركەت ئۆز مودېلىنى سىرتقى قورالغا ئۇلاشنىڭ ئورتاق يولىغا موھتاج ئىدى. ئوچۇق مەنبە بولغانلىقى، ئاددىي JSON-RPC ئاساسىدا قۇرۇلغانلىقى ۋە مەلۇم بىر مودېلغا باغلانمىغانلىقى ئۇنى ھەممەيلەن قوبۇل قىلالايدىغان نېترال ئۆلچەم قىلدى.

MCP قۇرۇلمىسى

Host، Client ۋە Server ئۈچ قەۋەت

يۈرگۈزگۈچى

Claude Desktop، IDE، ياكى باشقا AI ئىلتىماسى. Host بولسا MCP client نى باشقۇرىدۇ ۋە ئىشلەتكۈچىگە كۆرۈنىدۇ.

ۋاكالەتچى

Host ئىچىدە ئىجرا بولىدۇ. ھەر بىر server بىلەن 1:1 ئالاقە قىلىدۇ، protocol نى بىر تەرەپ قىلىدۇ.

مۇلازىمېتىر

سىرتقى دۇنيا بىلەن ئالاقە قىلىدۇ. Tools، Resources ۋە Prompts تەمىنلەيدۇ. يەرلىك ياكى remote بولالايدۇ.

MCP Server قۇرۇش

Python SDK ئارقىلىق ئاددىي server يازايلى

PYTHON

weather_server.py

from  mcp.server.fastmcp  import  FastMCP

 # MCP server قۇر 
mcp = FastMCP( "Weather Server" )

 @mcp.tool() 
 def   get_weather (city:  str ) ->  str :
     """بىر شەھەرنىڭ ھاۋا ئېچىلىشىنى ئېلىش""" 
     # ئەمەلىي API چاقىرىش بۇ يەردە 
     return   f" {city}  دا بۈگۈن ھاۋا ئېچىق، 22°C" 

 @mcp.tool() 
 def   get_forecast (city:  str , days:  int  =  3 ) ->  str :
     """كېلەر كۈنلەرنىڭ ھاۋا مەلۇماتى""" 
     return   f" {city}  ئۈچۈن  {days}  كۈنلۈك بولجال: ئامۇت، 18-24°C" 

 if  __name__ ==  "__main__" :
    mcp. run ()

ئورنىتىش ۋە ئىجرا

BASH

terminal

# uv بىلەن ئورنىتىش 
uv add mcp

 # server نى ئىجرا قىلىش 
python weather_server.py

 # ياكى mcp dev بىلەن سىناش 
mcp dev weather_server.py

FastMCP بولسا MCP Python SDK نىڭ ئاددىيلاشتۇرۇلغان API سى. @mcp.tool() decorator بىلەن ھەر قانداق function نى AI غا tool سۈپىتىدە ئاشكارىلىيالايسىز.

Tools — AI نىڭ قىلالايدىغان ئىشلىرى

LLM نىڭ چاقىرالايدىغان function لىرى

Tools بولسا MCP نىڭ ئەڭ كۈچلۈك بۆلىكى. LLM قورالنى چاقىرىشقا قارار قىلىدۇ، server ئىجرا قىلىدۇ، نەتىجە قايتۇرىدۇ. ھەر قورالنىڭ ئېنىق schema سى بولۇشى كېرەك.

PYTHON

tools.py

from  mcp.server.fastmcp  import  FastMCP
 from  pydantic  import  Field

mcp = FastMCP( "Database Tools" )

 @mcp.tool() 
 def   query_database (
    sql:  str  = Field(description= "ئىجرا قىلىنىدىغان SQL" ),
    limit:  int  = Field(default= 10 , description= "ئەڭ كۆپ قايتۇرۇلىدىغان قۇر" )
) ->  list [ dict ]:
     """Database دىن سوئال قىلىش (read-only)""" 
     # بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشى 
     if   "DROP"   in  sql.upper()  or   "DELETE"   in  sql.upper():
         raise  ValueError( "پەقەت SELECT سوئاللىرىغىلا رۇخسەت" )

     # ئەمەلىي database چاقىرىش 
    results =  execute_query (sql, limit)
     return  results

 @mcp.tool() 
 def   search_documents (
    query:  str ,
    top_k:  int  =  5 
) ->  list [ dict ]:
     """ھۆججەتلەردىن semantic ئىزدەش""" 
     return   vector_search (query, top_k)

ئېنىق schema

LLM قورالنى توغرا ئىشلىتىشى ئۈچۈن ھەر parameter نىڭ type ۋە description ئېنىق بولسۇن.

ئەڭ ئاز ھوقۇق

ھەر قورال پەقەت لازىملىق ئىشنىلا قىلسۇن. read-only بولالايدىغان نەرسىنى write قىلمىسۇن.

خاتالىقنى توغرا بىر تەرەپ قىل

قورال مەغلۇپ بولسا ئېنىق خاتالىق ئۇچۇرى قايتۇرسۇن. LLM قايتا سىناپ بېقىشى ياكى باشقا يول تاللىشى مۇمكىن.

Resources — سانلىق مەلۇمات

ئىلتىماس كونترولىدىكى context سانلىق مەلۇماتلىرى

Resources بولسا سانلىق مەلۇمات تەمىنلەيدىغان بۆلەك. Tools دىن پەرقى شۇكى، resources نى ئىشلەتكۈچى ياكى ئىلتىماس تاللايدۇ، LLM ئەمەس. URI ئارقىلىق ئېنىقلىنىدۇ.

PYTHON

resources.py

from  mcp.server.fastmcp  import  FastMCP

mcp = FastMCP( "File Server" )

 @mcp.resource("file://{path}") 
 def   read_file (path:  str ) ->  str :
     """يەرلىك ھۆججەتنى ئوقۇش""" 
     with   open (path,  "r" )  as  f:
         return  f. read ()

 @mcp.resource("config://app") 
 def   get_config () ->  str :
     """ئىلتىماس تەڭشەكلىرى""" 
     return  json. dumps ({
         "version" :  "1.0" ,
         "debug" :  False ,
         "max_tokens" :  4096 
    })

 @mcp.resource("db://users/{user_id}") 
 def   get_user (user_id:  str ) ->  str :
     """ئىشلەتكۈچى مەلۇماتى""" 
    user =  fetch_user (user_id)
     return  json. dumps (user)

Prompts — قايتا ئىشلىتىلىدىغان قېلىپلار

تىپىك سىنارىيەلەر ئۈچۈن prompt قېلىپلىرى

PYTHON

prompts.py

from  mcp.server.fastmcp  import  FastMCP

mcp = FastMCP( "Code Review Server" )

 @mcp.prompt() 
 def   code_review (code:  str , language:  str  =  "python" ) ->  str :
     """كود تەكشۈرۈش قېلىپى""" 
     return   f"""بۇ  {language}  كودنى تەكشۈرۈپ بېرىڭ:

``` {language} 
 {code} 
```

تەكشۈرۈش مەزمۇنى:
1. بىخەتەرلىك مەسىلىسى بارمۇ؟
2. ئىقتىدار ياخشىلاش تەكلىپى
3. كود ئۇسلۇبى ۋە ئوقۇشچانلىق
4. خاتالىق بىر تەرەپ قىلىش""" 

 @mcp.prompt() 
 def   summarize_doc (content:  str , style:  str  =  "brief" ) ->  str :
     """ھۆججەت خۇلاسىسى قېلىپى""" 
     return   f"""بۇ ھۆججەتنى  {style}  ئۇسلۇبتا خۇلاسىلەڭ:

 {content} 

خۇلاسە:"""

تېز بۇيرۇق

Claude Desktop دا /code-review دەپ يېزىپ، prompt قېلىپىنى تېز چاقىرغىلى بولىدۇ.

ھەرىكەتچان مەزمۇن

Prompt قېلىپى ئىچىدە resource نى embed قىلىپ، context نى ئاپتوماتىك تولدۇرغىلى بولىدۇ.

ئۆلچەملەشتۈرۈش

گۇرۇپپا بولۇپ ئورتاق prompt قۇرۇش، سۈپەتنى كاپالەتلەش.

Claude Desktop Integration

يازغان server نى Claude Desktop غا ئۇلاش

JSON

claude_desktop_config.json

{
   "mcpServers" : {
     "weather" : {
       "command" :  "python" ,
       "args" : [ "/path/to/weather_server.py" ]
    },
     "filesystem" : {
       "command" :  "npx" ,
       "args" : [
         "-y" ,
         "@modelcontextprotocol/server-filesystem" ,
         "/Users/me/documents" 
      ]
    },
     "postgres" : {
       "command" :  "npx" ,
       "args" : [
         "-y" ,
         "@modelcontextprotocol/server-postgres" 
      ],
       "env" : {
         "POSTGRES_URL" :  "postgresql://localhost/mydb" 
      }
    }
  }
}

config ھۆججەت ئورنى

تەڭشەكنى ئۆزگەرتكەندىن كېيىن Claude Desktop نى قايتا قوزغىتىڭ. Claude سۆھبەت كۆزنىكىدە 🔌 بەلگىسىنى كۆرسىڭىز MCP server لار ئىشلەۋاتىدۇ دېگەنلىك.

باشقا قوراللاردا MCP ئىشلىتىش

Claude Code، Cursor، VS Code ۋە ChatGPT دا MCP server ئۇلاش

MCP پەقەت Claude Desktop غىلا خاس ئەمەس — ئوچۇق ئۆلچەم بولغانلىقى ئۈچۈن، MCP نى قوللايدىغان ھەر قانداق client دا ئوخشاش server نى ئىشلىتەلەيسىز. بىر قېتىم يازغان server ئىڭىز ھەممە يەردە ئىشلەيدۇ.

Claude Code (terminal)

BASH

terminal

# يەرلىك (stdio) server قوشۇش 
claude mcp add weather -- python /path/to/weather_server.py

 # remote (HTTP) server قوشۇش 
claude mcp add github --transport http https://api.githubcopilot.com/mcp/

 # ئۇلانغان server لارنى كۆرۈش 
claude mcp list

Cursor

JSON

~/.cursor/mcp.json

{
   "mcpServers" : {
     "weather" : {
       "command" :  "python" ,
       "args" : [ "/path/to/weather_server.py" ]
    }
  }
}

VS Code (GitHub Copilot)

JSON

.vscode/mcp.json

{
   "servers" : {
     "weather" : {
       "type" :  "stdio" ,
       "command" :  "python" ,
       "args" : [ "/path/to/weather_server.py" ]
    }
  }
}

قايسى client لار MCP نى قوللايدۇ؟

بىخەتەرلىك ۋە ئەڭ ياخشى ئەمەلىيەت

MCP server قۇرغاندا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتىلار

كىرگۈزۈشنى تەكشۈر

ھەر قورال كىرگۈزۈشنى قاتتىق تەكشۈرسۇن. SQL injection، path traversal قاتارلىقلارنى توسۇڭ.

ئەڭ ئاز ھوقۇق

Server پەقەت لازىملىق ھوقۇقنىلا ئىشلەتسۇن. root بىلەن ئىجرا قىلماڭ.

چەكلىمە

قورال چاقىرىش سانىنى چەكلەڭ. سىرتقى API چاقىرغاندا timeout قويۇڭ.

مەخپىي ئاچقۇچ

API key لارنى كودقا يازماڭ. env variable ياكى secret manager ئىشلىتىڭ.

خاتىرىلەش

ھەر قورال چاقىرىشنى خاتىرىلەڭ. دېبۇگ ۋە audit ئۈچۈن پايدىلىق.

ئايرىش

server نى container ياكى sandbox ئىچىدە ئىجرا قىلىش تەۋسىيە.

ئەسكەرتىش: MCP server سىرتقى دۇنيا بىلەن ئالاقە قىلىدۇ. ھەر قانداق كىرگۈزۈشنى ئىشەنچسىز دەپ قاراڭ. بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشىنى قاتتىق ئىجرا قىلىڭ.

تەييار MCP Server لار

ئاللىبۇرۇن قۇرۇلغان server لارنى بىۋاسىتە ئىشلىتىڭ

GitHub دىن تېخىمۇ كۆپ

github.com/modelcontextprotocol/servers — رەسمىي ۋە جامائەت تەرىپىدىن قۇرۇلغان MCP server لار. Brave Search، Google Drive، Notion، Obsidian قاتارلىقلار بار. ئۆزىڭىزنىڭ server نىمۇ contribute قىلىڭ!

كۆپ سورىلىدىغان سوئاللار ۋە كەلگۈسى

MCP ھەققىدە ئەڭ كۆپ سورىلىدىغان سوئاللار ۋە كېيىنكى قەدەملەر

MCP بىلەن tool use نىڭ پەرقى نېمە؟

Tool use بولسا مودېلنىڭ function چاقىرىش ئىقتىدارى؛ MCP بولسا شۇ قوراللارنى تەمىنلەش، بايقاش ۋە ئۇلاشنىڭ ئۆلچەملىك پروتوكولى. MCP بولمىسا ھەر قورالنى ھەر ئىلتىماسقا قولدا ئۇلاشقا توغرا كېلىدۇ.

MCP پەقەت Claude ئۈچۈنلا مۇ؟

ياق. MCP ئوچۇق ئۆلچەم — ChatGPT، Gemini، Copilot ۋە ئوچۇق مەنبە مودېللار بىلەنمۇ ئىشلەيدۇ. ھازىر Linux Foundation تەرىپىدىن نېترال باشقۇرۇلىدۇ.

يەرلىك بىلەن remote نىڭ پەرقى؟

يەرلىك server كومپيۇتېرىڭىزدا stdio ئارقىلىق ئىجرا بولىدۇ — ھۆججەت، يەرلىك database قاتارلىقلارغا ماس. Remote server بۇلۇتتا Streamable HTTP بىلەن ئىشلەيدۇ — SaaS مۇلازىمەتلىرىگە ماس، OAuth بىلەن ھوقۇق دەلىللىنىدۇ.

قانداق باشلايمەن؟

ئەڭ ئاسان يول: Claude Desktop غا تەييار بىر server (مەسىلەن filesystem) ئۇلاپ سىناپ بېقىڭ. ئاندىن FastMCP بىلەن ئۆزىڭىزنىڭ ئاددىي server ىنى يېزىپ بېقىڭ — يۇقىرىدىكى 4-بابتىكى مىسال 20 قۇر كودتىن ئاشمايدۇ.

كەلگۈسى: بايقاش ۋە ئىشەنچ

رەسمىي MCP Registry كېڭىيىپ، server لارنى ئىزدەش، باھالاش ۋە ئىشەنچلىكلىكىنى دەلىللەش تېخىمۇ ئاسانلىشىدۇ.

كەلگۈسى: agent لار دەۋرى

AI agent لار كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، MCP ئۇلارنىڭ سىرتقى دۇنيا بىلەن ئالاقىسىدىكى ئاساسىي قاتلام بولۇپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋەزىپىلەر ۋە كۆپ agent ھەمكارلىقىنى قوللاش يۆنىلىشىدە تەرەققىي قىلىۋاتىدۇ.

خۇلاسە: MCP، AI مودېللىرىنى سىرتقى دۇنياغا ئۇلاشنىڭ «USB-C» سى. 2024-يىلى Anthropic تەرىپىدىن ئېلان قىلىنىپ، بىر يىل ئىچىدە پۈتۈن سانائەتنىڭ ئورتاق ئۆلچىمىگە ئايلاندى. بىر قېتىم ئۆگىنىۋالسىڭىز — Claude، ChatGPT، Cursor قاتارلىق ھەممە قورالدا ئىشلىتەلەيسىز.

// MCP_Guide v2.0 | idirak.com | 2026

تۈزگۈچى: سۈنئىي ئىدراك — idirak.com ئۈچۈن MCP ئۇيغۇرچە قوللانمىسى

History · Host · Client · Server · Tools · Resources · Prompts